جستجو در پیدایش یک سرزمین که از طریق تاریخ، قدمت،کشف آثار، بناها، موجودیت و نحوه زندگی انسان ها،حیوانات و حاکمیت سلسله ها و نظریات مورخین و محققین در طول تاریخ می توان بدست آورد. با توجه به اینکه سرزمین #خورموج که یکی از شهرهای بزرگ و مرکز سرزمین دشتی در استان بوشهر«ریشهر قدیم»است،خورموج شاهراه شمال جنوب و شرق به غرب و از قدیم در منطقه ای سوق الجیشی قراردارد.گاهی هم محدودۀ حاکمیت حاکمان خورموج چون میرزا جعفرخان حقایق نگار خورموجی و محمدخان دشتی تا عسلویه از جنوب و بوشیکان از شمال شرقی بوده و بناهای چون امام زاده میرارم شاه یا پیر چهل گزی معروف به میرارم بن سام نوۀ نوح و سیّد دانیال قلعه ناری و قلعه محمدخان، آسیابها و آثاری از یک قلعه که سابقۀ دیرینه داشته و در هنگام پِی کَنی قلعه محمدخان در ضلع شمال غربی آن نمایان شده و قلعه محمدخان برروی آن ساخته شده؛ همچنین آتشکدۀ کوه مُند خورموج قلعه دختر و رودخانۀ مند (Mond) که بین منطقۀ کاکی و خورموج عبور میکند و سابقۀ چندین هزارساله دارد و مند با موند که یک واژۀ عیلامی است که بعداً وارد زبان فـارسی شـده و واژۀ منـدستان را با پسـوند فـارسی از آن سـاختـه انـد و یـونانیـان ایـن رودخـانه را «سیتیوگاگوس» می گفتند و چون از گذشته های دور اطراف این رودخانه محل زندگی و توقف اقوام مختلف بوده اند و در کنار آن راه تجارت از فارس به خلیج فارس بوده و همچنین آثار زندگی و تمدن دیرینه مانند کلات مند جدول بندی و تقسیم آب و بقایای محل زندگی زیاد دیده می شود. قلعه دختر در لاور ساحلی و حکومت خاندان میرزا جعفرخان حقایق نگار خورموجی از اواخر سلسلۀ صفویّه تا دورۀ قاجـاریّه در خورمـوج. طبـق گفته پـاول شـواتس جغـرافیای تـاریخی فـارس، ترجمه کیکاوس جوانمردی در زمان ساسانیان منطقۀ دشتی جزء مناطق گرم سیرات فارس و جزء ولایت اردشیر خُره بوده است و یکی از نواحی این ولایت اغرستان به مرکزیت خرمق که همان خورموج امروزی است زیرا موقعیّت جغرافیائی خُرمق با خورموج فعلی مطابقت دارد.
با تـوجه به اینکه شهرستـان دشتی قـدمت آن را به دوره ایـلامی نسبت داده اند و نام واژههایی چون
چارک، وراوی،لاور و بعضی دیگر به این دوره می دانند؛ اما براساس اسنـاد و مـدارک و یافته های باستانشناسان این شهرستان از دوره تاریخی به خصوص از زمان پادشاهی اشکانیان و ساسانیان شاهد نخستین سکونت دائم ایرانیان بوده است. بنای نیایشگاه مُند در نزدیکی دو روستای حیدری و وراوی که با قدمت دوره اشکانی و ساسانی به شماره ۲۰۹۵ در تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۷۷ ثبت آثار ملی شده.
این سرزمین درمناطق ساحلی خلیج فارس که قدمت تاریخی زیادی دارد و سرنوشت تاریخی و حوادثی که از این شهرستان گذشته همانند حوادثی است که بر شهرهای تاریخی چون ریشهر، سیراف،مهروبان، سینیز، توج یا توز گذشته به سبب خصوصیات طبیعی و فلاحتی همواره مورد توجه مهاجمین و فاتحین و مراکز قدرت و حکومت بوده است و موقعیت ساحلی این منطقه باعث بوجود آمدن شهرهایی برای نظارت و راه بزرگ کاروان بود. مراوده مردم آشور و بابـل با سواحل خلیج فارس و در تمام این سواحل مناسب تر از منطقه دشتی وجود نداشته هرچند که نمی توان به طور دقیق قدمت تاریخی آن را در دوره باستان بیان کرد لذا به احتمال در دوره ایلام،هخامنشی،سلوکی،اشکانی و به یقیـن در دوره ساسانیـان از مناطـق آبـاد سـواحل خلیج فارس به حسـاب می آمـده و وجـود آثـار-خرابه ها- و آثار سد و بند آب رسانی در منطقه قنطره و وجود خرابه های بتانه و بیخاتی در غرب دیر نشانه از آبادی این سرزمین در دوران باستان دارند در زمان اسکندر«نثارخوص» یا«نثارک» فرمانده وی در مسیر خود از کیش به خوزستان درکنار رودخانه مند توقف نمود و سپس به طرف بندر بوشهر از خورموج که شاهراه جنوب شمال بوده عبور کرده. آرتورکریستن سن، اعتقاد دارد که در زمان ساسانیان که این سرزمین منطقه آباد و بندری آباد با بازار بزرگی به نام بتنه در سواحل خلیج فارس وجود داشته که کالای چینی و هندی مورد دادوستد قرار می گرفته. سرزمین دشتی قبل از اسلام یکی از نواحی ساحل کوره (خوره) اردشیر محسوب می شد.
کوره اردشیر خوره به منطقه پهناور گفته می شودکه در جنوب فارس بوده و جزء کوره های پنجگانه فارس بوده است.«ابن خردادبه» نخستین جغرافیدان مسلمان ایرانی در قرن سوم. در ذکر نواحی ولایت فارس.اردشیر خوره را در مرتبه سوم و ناحیه کوچک قباد خوره(خره)را جزء آن محسوب داشته پس از وی ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی مشهور به استخری (۳۴۶ متوفی) درکتاب المسالک و الممالک خویش اردشیر را دومین ولایت فارس گفته و چنین بیان نموده قسمت های سواحل خلیج فارس کوره اردشیر را سیف یعنی کناره می گویند که سه سیف بوده و همه آنها در گرمسیر واقع بود.
۱ـ سیف عماره در خاور قیس(کیش)۲ـ سیف زهیر. حوالی سیراف ۳ـ سیف مظفر در شمال نجیرم(بردستان) و هر سه سیف عشیره عرب بودند که از آن طرف خلیج فارس به سواحل شمالی کوچ کردند و در این قسمت فارس مسکن گزیدند. البته نام قدیم سیف های ساحلی خلیج فارس، ابراهستان بودکه تمام کناره های شمالی خلیج فارس اطلاق می شده از جنوبی ترین نقطه لارستان تا سرحد شمالی دشتستان در برمی گرفته. بعد از سیف عماره و زهیر درباره سیف مظفر چنین گفته شده: این سیف که چهاربلوک از بلوک های پنجگانه دشتی (ماندستان. تسوح. سنا. شنبه. بوشکان) و خورموج مرکز دشتی و همچنین شهرستان تنگستان،دشتستان کنونی وگناوه، دیلم و بندر مهروبان سابق تا ریشهر، تاریخی بوده ،آباد شده است.
سیـف آل مظفـر بدین شرح توصیف کرده: این سیف مربوط به آل مظفر است که وی از فرزندان ابی زهیرالمدینی ایشان بر ساحلی طولانی ریاست می نمایند و از این خاندان مظفر بن جعفر ابی زهیر بوده که برتمام سرزمین دشتگان، دشتستان بزرگ حکومت داشته و محدوده حکومت وی (جنّابه یا گناوه) تا نجیرم محدوده بردستان کنونی بوده.
استخری درکتاب المالک و الممالک درباره خورموج چنین می گوید. پس از شرح درباره شهر توج یا توز(دشتسان) از سرزمینی به نام اغرستان یاد می کند و می گوید مرکز این ناحیه خُرمُق بوده و هنگام شرح کیفیات اقلیمی فارس. اغرستان را یکی از گرمترین نقاط می داند. قزوینی در آثار البلادواخبارالعباد که از حدود فارس سخن گفته، از سرزمین اغرستان چنین می گوید:سرزمینی مشهور است که محدوده آن از سمت شرق به کرمان و از مغرب به خوزستان و از شمال به کویر(صحرای) خراسان و از طرف جنوب به دریای فارس؛ بدین جهت آنرا فارس گفته که منسوب به فارس بن آشور بن سام بن نوح (ع) است.
شوارتس پاول،جغرافیای تاریخی فارس، نام مرکز این ناحیه را شهر خورموج یافته است که به قول وی در جنوب خاویز (kawiz) قراردارد وکوه خورموج (کوه بیرمی) در شمال شرقی شهر واقع است. در ادامه شوارتس از قول اوزلی می گوید: برفراز کوهستان خورموج آثار قابل ملاحظه ای از بناهای فـوق العـاده کهـن بجـای مانـده و نیبور آلمانی در سفرنامه خود به خورموج می گوید در غرب ناحیه کوهستانی دشتی حاصلخیز قرار دارد و مقر امیر نسبتاً بزرگی است که منظور وی میرزامحمدبیک خورمـوجی که یکی از امراء بزرگ دشتی و دشتستـان در دوران سلطنت کـریم خـان زنـد بشمار می رفت. منظور نیبور دشت حاصلخیز خورموج بوده.